Tham dự chương trình có TS Phạm Thị Thành, Viện trưởng Viện Thông tin khoa học; TS Tống Đức Thảo, Phó Viện trưởng Viện Thông tin khoa học; TS Nguyễn Tiến Hiệp, Phó Viện trưởng Viện Thông tin khoa học cùng đông đảo các nhà khoa học trong và ngoài Học viện.
Buổi thông tin được tổ chức trực tiếp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và kết nối trực tuyến tới Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Hành chính và Quản trị công, các Học viện Chính trị khu vực I, II, III, IV, thu hút sự quan tâm của nhiều cán bộ, giảng viên, nghiên cứu viên.
Chuyên đề do GS,TS Hồ Sĩ Quý - nguyên Viện trưởng Viện Thông tin khoa học xã hội (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), nguyên Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương trình bày.
GS,TS Hồ Sĩ Quý trình bày báo cáo tại buổi Thông tin khoa học_ảnh: Thế Đạt
Mở đầu buổi trình bày, GS,TS Hồ Sĩ Quý đã nêu rõ: Đảng ta đã đặt mục tiêu Việt Nam trở thành một quốc gia đang phát triển có thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và thoát bẫy thu nhập trung bình trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Tinh thần này đã được thể hiện rõ trong Văn kiện Đại hội XIV Đảng.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam được đánh giá là đã hội tụ tương đối đầy đủ các nhân tố và nguồn lực về kinh tế, chính trị và đối ngoại, tạo nền tảng để chủ động ứng phó và xử lý hiệu quả những biến động phức tạp của môi trường địa chính trị và địa kinh tế. Thử thách lớn nhất đối với Việt Nam vẫn là duy trì đà tăng trưởng liên tục và bền vững, tránh tình trạng “kiệt sức giữa chừng”. Điều này phần lớn phụ thuộc vào tầm nhìn và quyết tâm khai thác, phát triển các yếu tố và nguồn lực văn hóa, xã hội, con người. Nhiều chuyên gia và học giả nước ngoài đồng ý rằng, đây là thời kỳ quan trọng để Việt Nam trở thành một quốc gia thịnh vượng.
Từ đó, GS,TS Hồ Sĩ Quý đã khái quát vấn đề thoát bẫy thu nhập trung bình của Việt Nam được định hướng trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng và đưa ra một số đánh giá tổng quan về vấn đề bẫy thu nhập trung bình từ kinh nghiệm và định hướng phát triển nhằm thoát bẫy thu nhập trung bình của một số quốc gia trên thế giới.
Thoát bẫy thu nhập trung bình trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng
GS,TS Hồ Sĩ Quý khẳng định: Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, tuy không đề cập nhiều đến bẫy thu nhập trung bình nhưng thống nhất đánh giá rằng, đối với Việt Nam nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình vẫn còn lớn và gắn liền với khả năng bị tụt hậu.
Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định, nguy cơ bao trùm đối với đất nước là “…trong 5 năm tới, đất nước ta sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, có những mặt gay gắt, nặng nề hơn so với giai đoạn trước. Phát triển kinh tế - xã hội chưa bền vững. Bốn nguy cơ mà Đảng chỉ ra đã từng bước được khắc phục, song có mặt còn diễn biến phức tạp. Nguy cơ bao trùm là nguy cơ tụt hậu, nhất là về công nghệ và rơi vào bẫy thu nhập trung bình”(1).
Trong Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong 40 năm qua ở Việt Nam, vấn đề rơi vào bẫy thu nhập trung bình được thể hiện ở nhiều nội dung. Báo cáo nhắc lại lịch sử giai đoạn những năm đầu thế kỷ XXI và nhấn mạnh bài học về tổ chức thực hiện đường lối, khi chủ trương đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế chưa đạt được kỳ vọng. “Mục tiêu trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020 không hoàn thành; tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2021-2025 không đạt mục tiêu chiến lược đề ra, tốc độ có xu hướng giảm dần theo chu kỳ 10 năm; vẫn có nguy cơ tụt hậu và rơi vào bẫy thu nhập trung bình”. Khi dự báo những kịch bản tích cực của sự phát triển đất nước đến năm 2045, Báo cáo cũng nói rõ: Bên cạnh kịch bản tích cực, nền kinh tế trong những năm tới vẫn còn không ít khó khăn, nguy cơ bẫy thu nhập trung bình vẫn là thách thức lớn, già hóa dân số tăng nhanh, đặc biệt biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh gay gắt, phức tạp… sẽ tác động mạnh đến sự phát triển kinh tế - xã hội.
Tổng Bí thư chỉ rõ, để vượt qua được bẫy thu nhập trung bình thì phát triển kinh tế tư nhân phải được coi là “đòn bẩy cho một Việt Nam thịnh vượng”, phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là “chìa khóa vàng” thoát bẫy thu nhập trung bình. Trong đột phá phát triển thì “thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn” cần phải tháo gỡ ngay và triệt để theo kế hoạch của 7 nghị quyết trụ cột để đất nước phát triển.
Toàn cảnh buổi Thông tin khoa học_ảnh: Thế Đạt
Về thực chất của bẫy thu nhập trung bình
“Bẫy thu nhập trung bình” (The Middle-Income Trap - MIT) là khái niệm kinh tế học phát triển, phản ánh tình trạng các quốc gia đã vượt qua mức thu nhập thấp (Low-income countries - LIC: 1.000 USD đầu người/năm theo tiêu chuẩn WB những năm 1990, hay 1.135 USD theo tiêu chuẩn năm 2025), thoát khỏi giai đoạn nghèo đói và chậm phát triển, trở thành nước có thu nhập trung bình (Middle-income countries - MIC) nhưng nền kinh tế lại không tiếp tục tăng trưởng để vươn lên mức thu nhập cao (High-income countries - HIC: 10.000 USD GDP đầu người/năm theo tiêu chuẩn WB những năm 1990, hay 13.935 USD theo tiêu chuẩn năm 2025), do không đáp ứng được những đòi hỏi tối ưu hoá ngày càng cao của một nền kinh tế đã “cất cánh”.
Thoát bẫy thu nhập trung bình hay vượt qua MIT là cách diễn đạt dùng để chỉ một quốc gia, sau khi có thu nhập trung bình, nền kinh tế vẫn không dừng lại mà tiếp tục tăng trưởng mạnh để vượt qua mốc GDP 13.935 USD đầu người/năm, trở thành nền kinh tế công nghiệp hóa, có thu nhập cao (HIC, trên 13.935 USD), nghĩa là “hóa rồng”. Hai mốc sinh tử của bẫy thu nhập trung bình là GDP 1.000 USD và 10.000 USD đầu người năm (tiêu chuẩn những năm 1990 hay 1.135 và 13.935 USD tiêu chuẩn 2025). Luẩn quẩn quá nhiều năm trong khoảng thu nhập 5.000-8.000 USD/người/ năm là mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.
Đây là những quan niệm khởi thủy của khái niệm “bẫy thu nhập trung bình” do Indermit Gill và Homi Kharas đề xuất từ năm 2007 và ngày càng được sử dụng rộng rãi trong kinh tế học. Lúc đó, tư tưởng của Indermit Gill và Homi Kharas chỉ là một lời cảnh báo đối với các quốc gia Đông Á rằng, có thể sẽ giống như Mỹ Latinh hay Trung Đông, Đông Á sẽ sa bẫy MIT do tăng trưởng kinh tế không đủ bứt phá để vào nhóm các nước thu nhập cao (MIC). Rất tiếc, lời cảnh báo của Indermit và Kharas gần 20 năm trước, đến nay vẫn có giá trị. Cả Thái Lan, Malaysia, Philippines, Trung Quốc… hiện vẫn chưa trở thành HIC.
Năm 2015, khi tư tưởng về bẫy thu nhập trung bình đã có ảnh hưởng khá lớn đối với thế giới, Indermit và Kharas tiếp tục cảnh báo và nhấn mạnh: 1) Sa bẫy thu nhập trung bình chủ yếu là do thiếu một sự định hướng chính sách tin cậy, hợp lý ở các nền kinh tế đã đạt tới nước có thu nhập trung bình; 2) Sự thành công trong quá khứ không đảm bảo cho thành công trong tương lai, các quốc gia châu Á thành công có thể bị mắc kẹt trong sự tự mãn (could become trapped by complacency); 3) Bẫy thu nhập trung bình là “một cái bẫy có thể bẫy các nước có thu nhập trung bình”, nghĩa là có thể tránh được.
Năm 2024, trong điều kiện căng thẳng địa chính trị và gia tăng chủ nghĩa bảo hộ trên phạm vi thế giới, Báo cáo Phát triển thế giới của WB (WDR 2024) một lần nữa đánh thức và cảnh báo mạnh mẽ các quốc gia đang phát triển về bẫy thu nhập trung bình. Theo WDR này, tính từ năm 1990 đến nay, tiếp nối được “4 con rồng châu Á”, mới chỉ có 34 nước/vùng lãnh thổ thoát bẫy thu nhập trung bình, bứt phá thành công, trở thành các nước phát triển có thu nhập cao, WB coi Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc là hai nền kinh tế trở thành HIC sau năm 1990). 108 quốc gia đang phát triển còn lại vẫn đang ở mức MIC (từ 1.136 đến 13.935 USD đầu người năm, <20% thu nhập Mỹ), tức là vẫn có nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình. Trong số đó có cả Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Nam Phi, Thái Lan, Indonesia, Brazil, Malaysia… (những nước có thu nhập trung bình cao - UMIC) và Việt Nam, Ấn Độ, Pakistan… (những nước có thu nhập trung bình thấp - LMIC). Mặc dù Brazil, Mexico, Argentina, Thổ Nhĩ Kỳ, Nam Phi, Malaysia, Thái Lan, Philippines… đã được xếp vào các nước công nghiệp mới, NICs.
Theo GS,TS Hồ Sĩ Quý, 34 nền kinh tế đã thoát bẫy thu nhập trung bình trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đã tạo nên ba thập kỷ đầy hưng phấn đối với các nước đi sau. Tuy nhiên, về phương thức thoát bẫy thu nhập trung bình, cần lưu ý rằng, trong số 34 nền kinh tế đó, 13 nước Trung Nam Âu và Baltic được hưởng lợi khá nhiều khi gia nhập EU, một cộng đồng có hạ tầng rất thích hợp để các nước mới gia nhập chuyển đổi mạnh sang kinh tế thị trường, có văn hóa truyền thống Tây Âu gần gũi, có kinh nghiệm thu hút đầu tư và phát triển công nghệ mới... Hai nền kinh tế mới nổi khác là Chile và Saudi Arabia lại là các nước rất giàu tài nguyên được hưởng lợi khi thế giới chuyển đổi phương thức tiêu thụ năng lượng. Ở Đông Á thì Hàn Quốc và Đài Loan lại bứt phá từ trước những năm 1990 bằng phương thức quản trị tập trung hóa ưu tiên đầu tư công nghệ cao, giáo dục khai phóng, chú trọng xuất khẩu và chuyển mạnh sang đổi mới - sáng tạo nội địa. “Chaebol và Phép lạ sông Hàn” (Chaebols and Miracle of the Han River) của Hàn Quốc hay “Dân chủ hóa bất ngờ” (Sudden Democratization) của Đài Loan (Trung Quốc), lại là những hiện tượng tương đối đặc biệt để Đông Á thoát bẫy thu nhập trung bình.
Cố nhiên, bẫy thu nhập trung bình trước hết là những rào cản kinh tế. Nhưng để đạt được các mục tiêu kinh tế, tối ưu hóa các quá trình tăng trưởng, khai thác hiệu quả các nguồn lực, giải phóng được các tiềm năng, thu hút được các tiến bộ công nghệ thế giới… ở trình độ một quốc gia có thu nhập cao, có đời sống xã hội được công nghiệp hóa thì con người không thể chỉ thuần tuý là công cụ của tăng trưởng kinh tế, đời sống vật chất và đời sống văn hóa - tinh thần không thể mâu thuẫn hay đối đầu nhau, thể chế phát triển không thể đi ngược xu hướng tiến bộ, lành mạnh, nhân văn của sự phát triển con người và xã hội.
Để thoát MIT, nếu nguyên nhân kinh tế là tối ưu hóa các quá trình và các nguồn lực tăng trưởng thì nguyên nhân văn hóa - xã hội là xây dựng được các động lực phát triển lành mạnh.
Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm với GS,TS Hồ Sĩ Quý_ảnh: Thế Đạt
Kết luận bài trình bày, GS,TS Hồ Sĩ Quý cho rằng: Hơn bao giờ hết, chiến lược và quyết tâm thoát bẫy thu nhập trung bình để gia nhập đội ngũ các quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045 của Việt Nam lại ấn tượng và có đủ cơ sở thực tế như hiện nay. Trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, để đạt được khát vọng cháy bỏng này, các nhân tố và các nguồn lực kinh tế, chính trị và quốc tế… được coi là đã đủ để đáp ứng mọi biến động. Vấn đề chỉ còn là khả năng duy trì đà tăng trưởng liên tục và bền vững, tránh bị “kiệt sức” tăng trưởng giữa chừng. Điều này lại phụ thuộc vào tầm nhìn và thiện chí trong quá trình kích hoạt và bồi đắp các nhân tố và các nguồn lực văn hóa - xã hội - con người. Nhiều chuyên gia và học giả nước ngoài đều đồng thuận rằng, đây là giai đoạn đầy ý nghĩa cho một Việt Nam thịnh vượng.
Cơ hội thành công lớn và khát vọng đạt tới thu nhập cao là khả thi, nếu khía cạnh văn hóa của bẫy thu nhập trung bình được kiểm soát, các chỉ số văn hóa - con người của sự phát triển kinh tế được bảo đảm, tư duy và tầm nhìn khoa học xã hội thấm sâu trong các chính sách./.
------------
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, t.I, tr.79-80.