Trong bối cảnh sự phát triển bùng nổ của dữ liệu số và các nền tảng truyền thông trực tuyến, nghiên cứu văn hóa đang đối mặt với yêu cầu đổi mới sâu sắc về phương pháp luận. Làm sao có thể hiểu được đời sống văn hóa trong một thế giới nơi dữ liệu số không ngừng nhân rộng - từ các hình ảnh trên mạng xã hội, video trực tuyến đến âm nhạc và các nội dung do người dùng tạo ra? Cuốn sách “Cultural Analytics” (tạm dịch là “Phân tích văn hóa”) của tác giả Lev Manovich mang đến một câu trả lời đầy thuyết phục: Chúng ta cần có những phương pháp mới, kết hợp giữa khoa học dữ liệu và nghiên cứu văn hóa, để khám phá quy mô chưa từng có của văn hóa số trong thời đại ngày nay.
Bìa cuốn sách
Trong cuốn sách này, Manovich - một trong những học giả tiên phong của lĩnh vực nghiên cứu văn hóa số - giới thiệu cách tiếp cận “phân tích văn hóa bằng tính toán”. Thay vì chỉ tập trung vào một số tác phẩm tiêu biểu như trong nghiên cứu truyền thống, ông đề xuất phân tích toàn bộ các tập dữ liệu văn hóa ở quy mô lớn. Điều này đánh dấu một bước chuyển quan trọng: từ “đọc gần” sang “đọc xa”, từ phân tích định tính sang kết hợp với các kỹ thuật định lượng bằng các công cụ phân tích dữ liệu hiện đại.
Điểm đặc biệt của cuốn sách nằm ở cách tác giả biến những vấn đề tưởng chừng phức tạp trở nên dễ tiếp cận. Không đi sâu vào kỹ thuật, Manovich giải thích một cách rõ ràng và sinh động các khái niệm cốt lõi của khoa học dữ liệu, đồng thời cho thấy cách chúng được ứng dụng để phân tích hình ảnh, video và các dạng nội dung số khác. Người đọc sẽ được làm quen với những công cụ như trực quan hóa dữ liệu hay thị giác máy tính - những phương tiện giúp “nhìn thấy” các mô hình và xu hướng ẩn sâu trong dữ liệu văn hóa.
Không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu phương pháp, cuốn sách còn mở ra một cách nhìn mới về văn hóa. Khi các hiện tượng văn hóa được biểu diễn dưới dạng dữ liệu, chúng ta có thể phát hiện những quy luật và cấu trúc mà trước đây khó nhận ra. Tuy nhiên, Manovich cũng không né tránh những câu hỏi quan trọng như: Liệu việc lượng hóa văn hóa có làm mất đi chiều sâu ý nghĩa? Liệu máy tính có thể thay thế hoàn toàn cách diễn giải của con người? Chính những suy tư này giúp cuốn sách trở nên sâu sắc, không chỉ về mặt phương pháp mà còn ở phương diện lý luận.
Một điểm cuốn hút khác của cuốn sách là các ví dụ thực tiễn phong phú, được rút ra từ hơn một thập niên nghiên cứu của chính tác giả. Những nghiên cứu này cho thấy rõ tiềm năng của phân tích dữ liệu trong việc khám phá nghệ thuật, truyền thông và văn hóa đương đại ở quy mô lớn.
Có thể nói, Cultural Analytics không chỉ là một cuốn sách về phương pháp nghiên cứu, mà còn là lời gợi mở về cách chúng ta hiểu thế giới văn hóa trong kỷ nguyên số. Cuốn sách đặc biệt phù hợp với những ai quan tâm đến truyền thông, xã hội học, khoa học xã hội nhân văn hay khoa học dữ liệu, đồng thời cũng là lựa chọn lý tưởng cho độc giả muốn tiếp cận một cách mới mẻ và hiện đại đối với văn hóa.
Theo tạp chí New Media & Society đánh giá, cuốn sách sẽ trở thành tài liệu nền tảng cho các chương trình nghiên cứu mong muốn tích hợp phân tích định lượng vào nghiên cứu văn hóa. Trong khi đó, AfterImage nhận định đây là một trong những công trình xuất sắc nhất trong việc giảng dạy phương pháp nghiên cứu văn hóa số bằng các công cụ tiên tiến và phù hợp.
Trong một thời đại mà dữ liệu ngày càng trở thành “ngôn ngữ” của xã hội, Cultural Analytics chính là chìa khóa giúp chúng ta đọc và hiểu ngôn ngữ ấy một cách rõ ràng, hệ thống và đầy cảm hứng.
------------
Trân trọng giới thiệu với bạn đọc cuốn sách “Phân tích văn hóa”.
Sách hiện có tại Thư viện Viện Thông tin khoa học, nhà A18 Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
Phùng Thị Thanh Hà, VTTKH giới thiệu